Merkeziyetçilik Ne Demek Tarihte?
Evet, başlık biraz ağır görünebilir. Ama merak etmeyin, arada birkaç espri sıkıştırarak konuyu çok daha eğlenceli hale getireceğiz. Merkeziyetçilik ne demek? Tarihte nasıl şekillendi? Hadi gelin, tarih kitaplarındaki o klasik kuru bilgileri bir kenara bırakıp, daha eğlenceli bir bakış açısıyla inceleyelim. İzmir’de, akşam arkadaşlarla sahilde yürürken bu terimi biraz daha düşündüm ve anladım ki, aslında merkeziyetçilik bazen bizim günlük hayatımıza o kadar yakın ki, çoğu zaman fark etmiyoruz!
Merkeziyetçilik: Kral Her Şeyi Bilir!
Tarihte merkeziyetçilik dediğimizde aklımıza gelen ilk şey, aslında bir ülkenin ya da imparatorluğun yönetim gücünün tek bir elde toplanmasıdır. Yani, her şeyin ve herkesin bir “merkez” etrafında şekillendiği bir sistem. Bu merkez, genellikle hükümet ya da lider gibi güçlü bir figür olur. Şimdi, kafamızda bir kral canlandı değil mi? “Her şeye ben karar veririm, herkes beni dinler!” diye bağıran bir lider… Tam olarak merkeziyetçilik de işte bu! Ama tabii tarihsel olarak işler bu kadar basit değil.
Mesela, Osmanlı İmparatorluğu’nu düşünün. Padişah, devletin her şeyini belirler, hatta ülkedeki her türlü karar da padişahtan çıkar. Ama, padişah her şeyi bilmez tabii. İsterse “Ben her şeyi bilirim!” desin, bir insanın tüm ülkenin her noktasına hakim olması imkansız. Ama burada işin içine “merkeziyetçilik” giriyor. Tüm kararlar padişahtan, yani merkezden alınıyor. Bir nevi, “Yönetimde tek güç” diyebiliriz.
Bir de bu durumu günlük hayattan şöyle açıklayalım: Bir arkadaş grubunuz var, ve herkes bir şekilde “ne yapalım” sorusuna karar veremiyor. Sonra bir anda “Hadi şu kişi karar versin” diyorsunuz. İşte, o kişi, grup içindeki merkeziyetçilik makamı oluyor. “Ben karar verdim, bu iş böyle” diyerek bütün grubu organize ediyor. Ne kadar sevsin ya da sevmesinler, o an herkesin yapacak bir şeyleri olur çünkü bir lider vardır.
Merkeziyetçilik Tarihsel Süreçte Nasıl Gelişti?
Tarihte merkeziyetçilik, özellikle monarşik (krallık) yönetim sistemlerinde oldukça yaygındı. Örneğin, Fransız İhtilali’ne kadar Fransa’da Krallık, merkeziyetçi bir yönetim anlayışıyla hüküm sürdü. Louis XIV, “Devlet benim” diyerek, devletin bütün gücünü kendi elinde toplamıştı. Ne demişti? “Ben, ben, ben!” Hatta bir espri vardır, Louis XIV’ün devlete hükmetme tarzı o kadar fazlaydı ki, “Benim devletim, benim kararım” diyordu. Yani, merkeziyetçilik tam da burada ortaya çıkıyor. Her şey kralın iki dudağının arasından çıkıyor.
Ama şunu unutmayalım: Tarihteki merkeziyetçilik, sadece Kralların değil, aynı zamanda papaların da işi! Orta Çağ’da Katolik Kilisesi, Katolik inancına sahip halkları bir arada tutma konusunda oldukça merkeziyetçi bir yapı oluşturmuştu. O kadar ki, bir Papalık kararı, tüm Avrupa’yı etkileyecek kadar güçlüydü. Herkes bir şekilde Roma’ya bağlıydı. Tabii bu dönemde halkın “Hadi ya, ben de bir şeyler söyleyeyim” dediği pek görülmemişti.
Günlük Hayatta Merkeziyetçilik
Düşünsenize, bir grup arkadaşsınız, hafta sonu ne yapacağınızı kararlaştırıyorsunuz. Birisi “Şu sinemaya gidelim” diyor, diğeri “Hayır, oraya gitmek çok sıkıcı” diyor. Tam işler içinden çıkılmaz bir hâle gelmişken, bir arkadaşınız kalkıyor ve “Bu hafta sonu hep beraber bowling oynayacağız, kimse itiraz etmesin!” diye bağırıyor. O kişi, aslında bizim için bir tür merkeziyetçi lider olmuş oluyor. Ne kadar komik olursa olsun, bazen gerçekten de bir grup insanı yönlendirebilmek için böyle bir “tek otorite” gerekiyor.
Tabii burada şunu unutmamak lazım: Merkeziyetçilik bir grup içerisinde güçlü bir liderlik sağlasa da, bireysel özgürlükleri sınırlama noktasında sorun yaratabilir. Eğer bu durumu tarihsel bir bakış açısıyla ele alırsak, birçok toplumda merkeziyetçilik, halkın özgürlüklerinin sınırlanmasına yol açabiliyor. Ama, bir bakıma da “Daha güçlü bir yönetim” sunuyor.
Merkeziyetçilik: Bugün Hala Devam Ediyor mu?
Bugün merkeziyetçilik sadece hükümet sistemlerinde değil, birçok işyerinde de devam ediyor. Özellikle büyük şirketlerde, CEO’nun veya üst yönetimin verdiği kararlar her şeyi etkileyebilir. Yani, iş dünyasında da benzer bir merkeziyetçilik var. Şirketler, bazen çalışanlardan bağımsız olarak, tek bir noktada karar alır ve bu karar tüm şirketi etkiler. Tam da işin içindeyken fark ettim, aslında “merkeziyetçi” bir şirkette çalışmak, bir tür tarihsel monarşi gibi olabilir. Yalnız burada, bir padişah değil, bir CEO vardır.
Sonuç: Merkeziyetçilik ve Hayat
Merkeziyetçilik, tarihte genellikle gücün tek bir elde toplandığı, kontrolün en üst noktada olduğu bir yönetim biçimi olarak karşımıza çıkıyor. Ancak hayatın içinde de, bazen küçük gruplarda ya da iş dünyasında benzer yapılar görebiliyoruz. Tabii, bu tür yapılar bazen verimli olabilirken, bazen de sorunlara yol açabiliyor. Ancak, ne olursa olsun, merkeziyetçilik her zaman tarihte önemli bir kavram olarak kalacak gibi görünüyor.
Hayatın içinde de her şeyin merkezinde birisi olmak zorunda: Hangi film izlenecek, hangi yemeği yiyeceğiz, hatta “Nereye tatile gideceğiz?” sorusunun cevabını veren bir lider hep olmalı! Bu yazıyı okuduktan sonra belki siz de arkadaş grubunuzda, o merkeziyetçi lideri fark edeceksiniz!